W wielu krajach weryfikacja przeszłości kandydata to usługa jak każda inna. W Polsce przez lata była polem minowym między Kodeksem pracy a RODO — i właśnie ta konstrukcja, w połączeniu z ludzką pomysłowością, wyhodowała rynek fałszywych kwalifikacji. Oto anatomia systemu, który właśnie przechodzi największą zmianę od dekad.

Model oświadczeniowy

Fundament: art. 22¹ Kodeksu pracy, zgodnie z którym dane kandydata pracodawca pozyskuje w formie jego oświadczenia. Nadbudowa: stanowisko Prezesa UODO, wyrażone w poradniku dla pracodawców, że potwierdzanie prawdziwości dyplomu i innych dokumentów rekrutacyjnych poprzez zapytania do ich wystawców jest niedopuszczalne — przepisy nie dają pracodawcy takiego uprawnienia, a zgoda kandydata nie naprawia sprawy, bo w relacji rekrutacyjnej trudno o zgodę rzeczywiście dobrowolną. Efekt: system, w którym dokument o wykształceniu funkcjonował na zasadzie „okazał — wierzymy”. Dla uczciwej większości było to wygodne. Dla nieuczciwej mniejszości — zaproszenie.

Rynek, który wyrósł w luce

Popyt spotkał podaż błyskawicznie: internetowe serwisy z „dyplomami kolekcjonerskimi” — replikami dokumentów na dane klienta, z dopłatą za fikcyjny „wpis do systemu” — zbudowały w wyszukiwarce całą infrastrukturę widoczności. Kalkulacja ich klientów opierała się na jednym filarze: skoro nikt nie może sprawdzić, ryzyko wykrycia jest teoretyczne. Filar właśnie runął, i to z dwóch stron naraz.

Zwrot: repozytorium i wniosek za 47 zł

Strona pierwsza: cyfryzacja. Od 2026 r. działa Repozytorium Dyplomów Elektronicznych w ramach POL-on; nowe dyplomy trafiają do mObywatela, a ich autentyczność weryfikuje się od ręki, bezpłatnie. Strona druga: deregulacja. Przygotowana nowelizacja Prawa o szkolnictwie wyższym tworzy ramy, w których uczelnia — na wniosek pracodawcy mającego interes prawny i uzasadnione wątpliwości — potwierdza dane z papierowego dyplomu, także wydanego kilkadziesiąt lat temu; opłata to 1% minimalnego wynagrodzenia, w praktyce około 47 zł. Wniosek wymaga wcześniejszego sprawdzenia zabezpieczeń dokumentu, co domyka logikę: najpierw oględziny (wzory są jawne w Rejestrze Dokumentów Publicznych), potem — w razie wątpliwości — pytanie u źródła.

Co z tego wynika dla działów HR

Po pierwsze: zaktualizować procedury. Prośba o okazanie cyfrowego dyplomu w mObywatelu powinna stać się naturalnym elementem rekrutacji tam, gdzie kandydat go posiada; dla dokumentów papierowych — ścieżka weryfikacji zabezpieczeń plus, w uzasadnionych przypadkach, wniosek do uczelni. Po drugie: przejrzeć ryzyka wstecz, szczególnie na stanowiskach regulowanych i eksponowanych — bo posłużenie się podrobionym dyplomem to przestępstwo kandydata (art. 270 § 1 kk), ale reputacyjny rachunek za jego zatrudnienie płaci organizacja. Po trzecie: znać przeciwnika. Rynek, który żerował na starym modelu, nie zniknął — wciąż sprzedaje i wciąż obiecuje „wpisy”. Jego aktualną mapę, mechanikę i listę witryn opisuje analiza „Dyplomy kolekcjonerskie i  jak działa oszustwo i dlaczego stracisz pieniądze  — lektura obowiązkowa dla każdego, kto rekrutuje.

Słowo honoru było w polskiej rekrutacji walutą przez dziesięciolecia. Właśnie przechodzi denominację.